zıllullah

zıbar|mak

Türkiye Türkçesi zıbart- veya zıbırt- "dayak atmak, sopayla dövmek" fiili ile eş kökenli olabilir; ancak bu kesin değildir. Türkçe fiil Türkiye Türkçesi zopa veya zıbık veya zıpçık "sopa, değnek" sözcüğünden türetilmiştir.

zıbık

Türkiye Türkçesi çubuk veya çıbık sözcüğü ile eş kökenlidir. Türkçe sözcük Farsça çūb "çubuk" sözcüğü ile eş kökenlidir. Bu sözcük Arapça zubb زبّ z "penis" sözcüğü ile eş kökenlidir.

zıbın

Arapça zbn kökünden gelen zabūn زَبُون z "iç gömleği, entari" sözcüğünden alıntıdır. (Kaynak: Edw. Will. Lane, An Arabic Lexicon sf. 1:1214)

zıkkım

Arapça zḳm kökünden gelen zaḳḳūm "cehennem ağacı" sözcüğünden alıntıdır.

zılgıt

Arapça ẓalġūt ظلغوت z "'lilili' çekme, tezahürat yapma" sözcüğünden alıntıdır.

zıllullah
Tarihçe (tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler)

[ Hadidî, Tevarih-i Al-i Osman, 1523]
ulu şāhdır bu, zemīn üzerine ẓillullāhdır bu.

Köken

Arapça ẓillullāh ظلّالله z "Allah'ın gölgesi" sözcüğünden alıntıdır. Arapça sözcük Arapça ẓll kökünden gelen ẓill ظِلّ z "gölge" sözcüğünden türetilmiştir.

Ek açıklama

Padişahlara yakıştırılan bir unvandır.


02.10.2020
zımba

Farsça sumba veya sumbag سمبه/سمبگ z "delgi" sözcüğünden alıntıdır. Farsça sözcük Farsça ve Orta Farsça suftan, sumb- سفتن, سمب z "delmek" fiilinin geçmiş zaman fiil-sıfatııdır. Bu sözcük Avesta (Zend) dilinde aynı anlama gelen saop- sözcüğü ile eş kökenlidir.

zımbırtı

zımbır "rezonanslı, alçak, tekrarlayan titreme sesi" ses yansımalı sözcüğünden Türkiye Türkçesinde +tI ekiyle türetilmiştir.

zımn

Arapça ḍmn kökünden gelen ḍimn ضمن z "1. bir şeyin içi, içerik, kapsam, 2. mantıkta bir kavramın zorunlu olarak içerdiği diğer kavram, implication" sözcüğünden alıntıdır. Arapça sözcük Arapça ḍamana ضمن z "söz verdi, sorumluluk aldı" fiilinin fiˁl vezninde türevidir.

zımpara

Arapça ve Farsça sunbāde سنباده z "zımpara taşı" sözcüğünden alıntıdır. Arapça sözcük Orta Farsça yazılı örneği bulunmayan *sunbādag biçiminden evrilmiştir.

zındık

Arapça zndḳ kökünden gelen zandīḳ veya zindīḳ زَِنْدِيق z "dinden sapan" sözcüğünden alıntıdır. Arapça sözcük Orta Farsça zandīk "1. alim, yorumcu, 2. Zerdüşt dinine yeni yorum getiren peygamber Mani'nin (MS 3. yy) müritlerine verilen ad" sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Orta Farsça zand "ilim, yorum" sözcüğünden türetilmiştir. Orta Farsça sözcük Avesta (Zend) dilinde zainti "bilinen, bilgi" sözcüğü ile eş kökenlidir. Avestaca sözcük Hintavrupa Anadilinde aynı anlama gelen yazılı örneği bulunmayan *gnō-ti- biçiminden evrilmiş olabilir; ancak bu kesin değildir. Bu biçim Hintavrupa Anadilinde yazılı örneği bulunmayan *ǵneh₃- (*ǵnō-) "bilmek" biçiminden türetilmiştir.