uy|mak

utangaç

Türkiye Türkçesi utan- fiilinden Türkiye Türkçesinde +(g)Aç ekiyle türetilmiştir.

utarit

Arapça ˁuṭārid عطارد z "Merkür gezegeni" sözcüğünden alıntıdır. Arapça sözcük İbranice ˁṭr kökünden gelen ˁaṭārah עטרה z "taç, hale" sözcüğü ile eş kökenlidir.

uterus

Latince uterus "rahim" sözcüğünden alıntıdır. Latince sözcük Hintavrupa Anadilinde yazılı örneği bulunmayan *úd-er-o-s "karın, rahim" biçiminden evrilmiştir.

utku

Eski Türkçe ve Türkiye Türkçesi ut- "savaşta veya kumarda yenmek" fiilinden Yeni Türkçe +gU ekiyle türetilmiştir.

uvertür

Fransızca ouverture "1. açış, açılış, 2. müzik eseri veya gösterinin giriş bölümü" sözcüğünden alıntıdır. Fransızca sözcük Latince apertura "açış, açılış" sözcüğünden evrilmiştir. Bu sözcük Latince aperire "açmak" fiilinden +()tura ekiyle türetilmiştir.

uy|mak
Tarihçe (tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler)

Eski Türkçe: udu "art, arka" [ Uyğur Kağan Yazıtı, 759]
ben Seleŋe keçe uḏu yorıdım [Selenge nehrini geçip peşisıra yürüdüm] Eski Türkçe: [ Kaşgarî, Divan-i Lugati't-Türk, 1073]
uḏmak [çırak, şakirt, uşak] (...) uḏu [art, peş] (...) uḏladı [peşinden gitti] Orta Türkçe: udmak "ardından gitmek" [ Edib Ahmed, Atebet-ül Hakayık, 1250 (1444) yılından önce]
uḏup biri birke yorır öŋ soŋa [biri birine uyup ömlü arkalı yürür] Kıpçakça: "... inanmak" [ İrşadü'l-Mülûk ve's-Selâtîn, 1387]
eger siz Teŋrini sever bolsaŋız uyuŋız maŋa [inanın bana] kim Teŋri teˁālā sizni sevgey

Köken

Eski Türkçe yazılı örneği bulunmayan *ud- "ardından gitmek, izlemek, uymak" biçiminden evrilmiştir.

Ek açıklama

Sesliyi izleyen Eski Türkçe /d/ ses birimi 11. yy Hakani Türkçesinde /ḏ/, Oğuzcada /y/ ve Kıpçakça ile birlikte bazı Oğuzca örneklerde /z/ halini alır. Türkiye Türkçesi uy- fiilinin yerel varyantlarında ve bazı türevlerde bu nedenle uz- biçimi görülür. Karş. uzlaş-.

Benzer sözcükler

uyarınca, uyulmak, uyum, uyumsuz, uyuşmak

Bu maddeye gönderenler

uyak, uyarla-, uydu, uydur-, uygula-, uygun, uyluk, uyruk


12.03.2019
uyak

Türkiye Türkçesi uy- fiilinden Yeni Türkçe +(g)Ak ekiyle türetilmiştir.

uyan|mak

Eski Türkçe odun- "uyanmak" fiilinden evrilmiştir. Eski Türkçe fiil Eski Türkçe yazılı örneği bulunmayan *od- biçiminden Eski Türkçe +In- ekiyle türetilmiştir.

uyar|mak

Eski Türkçe odġur- "uyandırmak" fiilinden evrilmiştir. Eski Türkçe fiil Eski Türkçe yazılı örneği bulunmayan *od- "uyanık olmak?" biçiminden Eski Türkçe +(g)Ur- ekiyle türetilmiştir.

uyarla|mak

Türkiye Türkçesi uyar "uygun" sözcüğünden türetilmiştir.

uydu

Türkiye Türkçesi uy- "tabi olma, ardından gitme, takip etme, tapma [esk.]" fiilinden Yeni Türkçe +dI ekiyle türetilmiştir.