kriter

kript(o)+

Fransızca ve İngilizce crypto+ "[bileşik adlarda] gizli" parçacığından alıntıdır. Fransızca parçacık Eski Yunanca kryptós κρυπτός z "gizli" sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Eski Yunanca krýptō κρύπτω z "gizlemek, saklamak" fiilinden türetilmiştir. Yunanca fiil Hintavrupa Anadilinde yazılı örneği bulunmayan *kreh2u- (*krāu-) "saklamak" kökünden türetilmiş olabilir; ancak bu kesin değildir. (Kaynak: Watkins, American Heritage Dict. of Indoeuropean Roots sf. 44.)

kriptik

Fransızca cryptique veya İngilizce cryptic "gizli, örtülü, anlaşılması zor" sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Eski Yunanca kryptikós κρυπτικός z "gizlenecek, gizli" sözcüğünden alıntıdır. Yunanca sözcük Eski Yunanca kryptós κρυπτός z "gizli" sözcüğünden +ik° ekiyle türetilmiştir.

kripto

Fransızca crypto sözcüğünden alıntıdır. Fransızca sözcük Fransızca cryptogramme "şifreli yazı" sözcüğünden türetilmiştir.

kripton

Yeni Latince crypton veya krypton "kimyada bir element" sözcüğünden alıntıdır. (İlk kullanımı: 1898 Sir William Ramsay ve Morris Travers, İng. kimyacılar.) Latince sözcük Eski Yunanca kryptós κρυπτός z "gizli, saklı" sözcüğünden türetilmiştir.

kristal

Fransızca cristal "billur" sözcüğünden alıntıdır. Fransızca sözcük Eski Yunanca krýstallos κρύσταλλος z "buz" sözcüğünden alıntıdır. (NOT: Bu sözcük Eski Yunanca krýos κρύος z "don, buz" sözcüğü ile eş kökenlidir. ) Yunanca sözcük Hintavrupa Anadilinde yazılı örneği bulunmayan *krus-tó-s "kabuk, buz, çıtırdayan şey" biçiminden evrilmiştir. Bu biçim Hintavrupa Anadilinde yazılı örneği bulunmayan *krews- "kabuk bağlamak" kökünden türetilmiştir.

kriter
Tarihçe (tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler)

kriteryom [ Hakimiyet-i Milliye - gazete, 1931]
her gördüğümüz hâdisenin kıymet ve mevkiini tayin edecek yegâne kriteryom kriter [ Ulus - gazete, 1938]
kullandığı metotlar, Cenevre kaidesi kriter olarak alındığı taktirde hiç de "demokratik" değildi.

Köken

Fransızca critère "yargı ölçütü, kıstas" sözcüğünden alıntıdır. Fransızca sözcük Latince aynı anlama gelen criterium sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Eski Yunanca aynı anlama gelen kritḗrion κριτήριον z sözcüğünden alıntıdır. Yunanca sözcük Eski Yunanca kritḗr κριτήρ z "yargıç" sözcüğünden +ion ekiyle türetilmiştir. Yunanca sözcük Eski Yunanca krínō κρίνω z "ayırmak, yargılamak" fiilinden +ēr ekiyle türetilmiştir. Yunanca fiil Hintavrupa Anadilinde yazılı örneği bulunmayan *kri-n-i̯e- biçiminden evrilmiştir. Bu biçim Hintavrupa Anadilinde yazılı örneği bulunmayan *krei̯- "elemek, sınamak, yargılamak" kökünden türetilmiştir.

Ek açıklama

Aynı HAvr kökten Latince cernere, crēt- "ayırt etmek, elemek, yargılamak", Latince crimen "suçlama, itham" > İngilizce crime.


15.02.2020
kritik

Fransızca critique "1. ölüm kalıma değgin, can alıcı, 2. eleştiri, 3. eleştiren" sözcüğünden alıntıdır. Fransızca sözcük Eski Yunanca kritikḗ κριτική z "yargılama, hüküm verme" sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Eski Yunanca kritikós κριτικός z "1. yargılayan kimse (ad), 2. yargısal, karar verici (sıfat)" sözcüğü ile eş kökenlidir. Yunanca sözcük Eski Yunanca krínō κρίνω z "ayırmak, yargılamak" fiilinden +ik° ekiyle türetilmiştir.

kriyoloji

Fransızca cryologie veya İngilizce cryology "buz bilimi, derin soğutma bilimi veya tekniği" sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Eski Yunanca krýos κρύος z "buz" sözcüğünden türetilmiştir.

kriz

Fransızca crise "buhran" sözcüğünden alıntıdır. Fransızca sözcük Eski Yunanca krísis, krit- κρίσις, κριτ- z "1. yargı, hüküm, 2. hastalığın dönüm noktası" sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Eski Yunanca krínō κρίνω z "ayırmak, yargılamak" fiilinden +sis ekiyle türetilmiştir.

krizalit

Fransızca chrysalide "kelebeklerin orta yaşam evresi" sözcüğünden alıntıdır. Fransızca sözcük Eski Yunanca χrysállis, χrysallid- χρυσάλλις, χρυσαλλιδ- z "«altın kabuk», kelebeklerin orta yaşam evresi" sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Eski Yunanca χrýsos χρύσος z "altın" sözcüğünden türetilmiştir. Yunanca sözcük Fenike dilinde aynı anlama gelen ḥrwṣ sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Akatça aynı anlama gelen χurāṣu sözcüğü ile eş kökenlidir.

krizantem

Fransızca chrysanthème "kasımpatı" sözcüğünden alıntıdır. Fransızca sözcük Latince chrysanthemum sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Eski Yunanca χrýsos χρύσος z "altın" ve Eski Yunanca ánthos άνθος z "çiçek" sözcüklerinin bileşiğidir.