kız|mak

kıyma

Eski Türkçe kıy- fiilinden Türkiye Türkçesinde +mA ekiyle türetilmiştir.

kıymet

Arapça ḳwm kökünden gelen ḳīma(t) قِيْمة z "değer, nicelik" sözcüğünden alıntıdır. Arapça sözcük Arapça ḳāma قَامَ z "durdu, kıvamlı idi, değerli idi" fiilinin fiˁla(t) vezninde ismi merresidir.

kıymık

(NOT: Eski Türkçe kıyık veya kıyuk "kıyılmış şey, yonga" sözcüğü ile eş kökenli olabilir; ancak bu kesin değildir. ) Eski Türkçe sözcük Eski Türkçe kıy- fiilinden Eski Türkçe +mUk ekiyle türetilmiştir.

kıytırık

Türkiye Türkçesi kıy- fiilinden Türkiye Türkçesinde +tUr- ekiyle türetilmi olabilir; ancak bu kesin değildir.

kız

Eski Türkçe kız "1. kıt, nadir, 2. cimri, 3. yetişkin olmayan dişi, bakire" sözcüğünden evrilmiştir.

kız|mak
Tarihçe (tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler)

Eski Türkçe: "ısınmak, gülümsemek" [ Kutadgu Bilig, 1069]
yalıŋ teg bolup dünyā kızdı eŋi [dünya alev gibi olup yüzü ısındı] (...) oġul ḳız sarıġ ḳıldı ḳızġu meŋiz [çoluk çocuk (derdi) pembe/canlı benzi soluk kıldı] Kıpçakça: "... öfkelenmek" [ Ebu Hayyan, Kitabu'l-İdrak, 1312]
kızdı: ḥamiya [ısındı, öfkelendi]

Köken

Eski Türkçe kız- "kızarmak" fiilinden evrilmiştir. Eski Türkçe fiil Eski Türkçe kıd- "kan dökmek, kıymak" fiili ile eş kökenlidir.

Daha fazla bilgi için kıy- maddesine bakınız.

Ek açıklama

Kaşgarî'de kızar-, kızıl/kızġıl, kızġur- (ağır ceza vermek) ve kızlamuk (kızıl benek) türevleri mevcut olduğu halde fiilin yalın haline rastlanmaz. Sadece Kutaḏġu Bilig'de üç yerde anılan fiilin, 11. yy'a ait bir innovasyon olduğu düşünülebilir. Büyük olasılıkla kıḏ- (kıymak) fiilinin anlam değişikliğine uğramış varyantıdır.

Benzer sözcükler

kızdırmak, kızgın, kızışmak, kızıştırmak

Bu maddeye gönderenler

kızan


08.04.2015
kızak

Orta Türkçe (sadece Kıpçak ve Oğuz lehçelerinde) kızak "buzda kayma aracı" sözcüğünden evrilmiştir.

kızamık

Eski Türkçe kızlamuk "«kızıl benek», bir hastalık" sözcüğünden evrilmiştir. Eski Türkçe sözcük Eski Türkçe kızıl sözcüğünden Eski Türkçe +mUk ekiyle türetilmiştir.

kızan

Türkiye Türkçesi kız- "kızışmak, çiftleşme istemek" fiilinden Türkiye Türkçesinde +(g)An ekiyle türetilmiştir.

kızar|mak

Eski Türkçe kızar- "kırmızı olmak" fiilinden evrilmiştir. Eski Türkçe fiil Eski Türkçe yazılı örneği bulunmayan *kız veya *kızıġ "kan rengi" biçiminden Eski Türkçe +Ar- ekiyle türetilmiştir.

kızıl

Eski Türkçe kızġıl veya kızıl "kızıl, kan rengi" sözcüğünden evrilmiştir. Eski Türkçe sözcük Eski Türkçe aynı anlama gelen yazılı örneği bulunmayan *kızıġ biçiminden Eski Türkçe +Il2 ekiyle türetilmiştir.