irkil|mek

iri

Eski Türkçe érig veya irig "büyük, kaba" sözcüğünden evrilmiştir. Eski Türkçe sözcük Eski Türkçe ér- "yetişmek, olmak" fiilinden Eski Türkçe +I(g) ekiyle türetilmiştir.

iridyum

Yeni Latince iridium "bir element" sözcüğünden alıntıdır. (İlk kullanımı: Smithson Tennant, İng. kimyacı (1761-1815).) Latince sözcük Eski Yunanca íris, irid- ίρις, ιριδ- z "gökkuşağı" sözcüğünden +ium ekiyle türetilmiştir.

irin

Eski Türkçe iriŋ veya yiriŋ "cerahat, çürüme" sözcüğünden evrilmiştir. Eski Türkçe sözcük Eski Türkçe irin- "çürümek" fiilinden Eski Türkçe +I(ğ) ekiyle türetilmiştir.

iris

Fransızca iris "1. gözün renkli kısmı, 2. süsen bitkisi" sözcüğünden alıntıdır. Fransızca sözcük Eski Yunanca íris, irid- ίρις, ιριδ- z "1. gökkuşağı, 2. gökkuşağı renklerinde olan her şey, gözün renkli kısmı, süsen çiçeği" sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Hintavrupa Anadilinde yazılı örneği bulunmayan *wī-rid- "kavis, kuşak" biçiminden evrilmiştir. Bu biçim Hintavrupa Anadilinde yazılı örneği bulunmayan *weh₁i̯- (*wī-) "kıvırmak" kökünden türetilmiştir.

irite

Fransızca irriter "taciz veya tahriş etmek" fiilinden alıntıdır. Fransızca fiil Latince aynı anlama gelen irritare fiilinden alıntıdır. Bu sözcük Latince ritare "kaşımak" fiilinden in+1 önekiyle türetilmiştir.

irkil|mek
Tarihçe (tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler)

Eski Türkçe: irmek [ Suvarnaprabhasa Sutra, 1000 yılından önce]
catiglig işlerig bütürgeli irmeksizin yalkmaksızın öḏün katıġlanmakları üze [Jātakaların emrettiği işlere uzun süre bunalmadan sıkılmadan katlanmaları üzerine] Eski Türkçe: irikmek "yalnız kalmak" [ Kutadgu Bilig, 1069]
evin kıldı χalī irikti özin [evi boşalttı, yalnız başına kaldı] Türkiye Türkçesi: "... ürpermek" [ Ahmed Vefik Paşa, Lehce-ı Osmani, 1876]
irkmek: Birikmek, yığılmak (...) irkilmek: Su irkip toplanmak, irti'āş [titremek, ürpermek]. Türkiye Türkçesi: "... korkmak" [ Şemseddin Sami, Kamus-ı Türki, 1900]
irkilmek: 1. (Su) birikip durmak, 2. (insan) tevahhuş edip [korkup] durmak.

Köken

Eski Türkçe irik- veya irk- "tiksinmek, korkarak kaçmak, yalnız kalmak" fiilinden Türkiye Türkçesinde +Il- ekiyle türetilmiştir. Eski Türkçe fiil Eski Türkçe ir- "nefret ve bulantı duymak, sıkılmak" fiilinden Eski Türkçe +Ik- ekiyle türetilmiştir.

Daha fazla bilgi için erin- maddesine bakınız.

Ek açıklama

Eski Türkçe ve Türkiye Türkçesi irik-/irkil- "birikmek, yığılmak" eşsesli olup muhtemelen anlam ilişkisi yoktur. • Erken metinlerde daima Arapça nafra(t) "irkilmek, paniklemek, (sürü) dağılmak, yalnız olmak" karşılığı olarak kullanılır.

Benzer sözcükler

irkmek, irkiltmek

Bu maddeye gönderenler

ürk-


03.10.2017
irmik

Orta Türkçe yırmık veya yarmık "kırık buğday" sözcüğünden evrilmiştir. Türkçe sözcük Eski Türkçe yar- veya yır- "yarmak, kırmak" fiilinden Türkiye Türkçesinde +mUk ekiyle türetilmiştir.

iroko

İngilizce iroko "tropik Afrika'ya özgü bir ağaç, chlorophora excelsa" sözcüğünden alıntıdır. İngilizce sözcük Nijerya dillerinden Esan dilinde aynı anlama gelen uloko sözcüğünden alıntıdır.

ironi

Fransızca ironie "kinaye, alaylı anlatım" sözcüğünden alıntıdır. Fransızca sözcük Eski Yunanca eirōnía ειρωνία z "bilmezden gelme, ikiyüzlülük etme, asıl maksadını gizleme" sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Eski Yunanca eírō είρω z "söyletmek" fiilinden +ia ekiyle türetilmi olabilir; ancak bu kesin değildir. Yunanca fiil Hintavrupa Anadilinde yazılı örneği bulunmayan *wér-i̯e- biçiminden evrilmiştir. Bu biçim Hintavrupa Anadilinde yazılı örneği bulunmayan *werh₁- (*wer-) "söylemek" kökünden türetilmiştir.

irrasyonel

Fransızca irrationel "aklî olmayan" sözcüğünden alıntıdır. Fransızca sözcük Latince rationalis sözcüğünden in+2 önekiyle türetilmiştir.

irredantizm

Fransızca irrédentisme "yabancı ülke yönetimindeki soydaşları gerekçe ederek yayılma siyaseti" sözcüğünden alıntıdır. Fransızca sözcük İtalyanca aynı anlama gelen irredentismo sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük İtalyanca (terra) irredenta "kurtarılmamış (topraklar)" sözcüğünden +ism° ekiyle türetilmiştir. İtalyanca sözcük Latince redimere, redempt- "geri almak, kurtarmak" fiilinden in+2 önekiyle türetilmiştir. Latince emere, empt- "almak" sözcüklerinin bileşiğidir. Latince fiil Hintavrupa Anadilinde yazılı örneği bulunmayan *h₁em- (*em-) "almak" biçiminden evrilmiştir.