hız

hışım

Farsça χişm veya χēşm خشم/خيشم z "öfke" sözcüğünden alıntıdır. Farsça sözcük Orta Farsça aynı anlama gelen hēşm sözcüğünden evrilmiştir. Bu sözcük Avesta (Zend) dilinde aynı anlama gelen aeşma- sözcüğü ile eş kökenlidir.

hışır

hış veya hışır "gevrek nesne sesi" ses yansımalı sözcüğünden türetilmiştir.

hıyanet

Arapça χwn kökünden gelen χiyāna(t) خيانة z "hainlik etme, hainlik" sözcüğünden alıntıdır. Arapça sözcük Arapça χāna خان z "hainlik etti" fiilinin fiˁāla(t) vezninde masdarıdır.

hıyar

Farsça χiyār خيار z "salatalık, cucumis sativus" sözcüğünden alıntıdır.

hıyarşembe

Farsça χiyār şanbar خيار شنبر z "sıcak ülkelere özgü bir ağaç, cassia" sözcüğünden alıntıdır.

hız
Tarihçe (tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler)

"hamle" [ Ahmed b. Kadı-i Manyas, Gülistan tercümesi, 1429]
yirlerinden her biri χīz itdiler / yüzleri-ile yir yüzin iz itdiler [ Meninski, Thesaurus, 1680]
χīz: hamle, kalkmak. Surgere, impetus, assultus. "... sürat, şiddet" [ Ahmed Vefik Paşa, Lehce-ı Osmani, 1876]
χız, χīz: Süratin darbı, şiddet. χız almak: kesbi sürat. χızını alamamak. χızlı yürüyüş, χızlı vurma, χızlı bağırma.

Köken

Farsça χīz خيز z "1. sıçrama, hamle, 2. fırla! (emir)" sözcüğünden alıntıdır. Farsça sözcük Farsça χāstan, χīz- خاستن, خيز z "kalkmak, sıçramak" fiilinden türetilmiştir.

Ek açıklama

“Sürat” anlamı 20. yy'da egemen olmuştur. Karş. tez1. Sürat kavramıyla ilgili iki sözcüğün emir kipinden türemiş olması ilgi çekicidir.

Benzer sözcükler

hızlanmak, hızlı


17.06.2015
hızar

Ermenice χzarar խզարար z "keski, büyük testere" sözcüğünden alıntıdır. Ermenice sözcük Ermenice χiz խիզ z "kesme" kökünden türetilmiştir.

hızır

Arapça χiḍr خضر z "Kur'anda anılan ölümsüz bir şahsiyet" özel adından alıntıdır. Bu sözcük Arapça χḍr kökünden gelen χiḍr خضر z "yeşillik, yaş meyve ve sebze" sözcüğünden türetilmiştir. Bu sözcük Arapça aχḍar أخضر z "yeşil" sözcüğü ile eş kökenlidir.

hızma

Kürtçe (Kurmanci) xizêm "burun takısı" sözcüğü ile eş kökenlidir. Kürtçe sözcük Arapça χzm kökünden gelen χizām veya χizāma(t) خزام/خزامة z "develere takılan burun halkası" sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Arapça χazama خزم z "ipe boncuk dizdi, devenin burnunu delerek halka geçirdi" fiilinden türetilmiştir.

hi-fi

İngilizce hi-fi "yüksek kaliteli ses kayıt sistemi" sözcüğünden alıntıdır. (İlk kullanımı: 1950) İngilizce sözcük İngilizce high "yüksek" ve İngilizce fidelity "sadakat" sözcüklerinin bileşiğidir. (NOT: İngilizce sözcük Latince fidelis "sadık" sözcüğünden türetilmiştir. Latince sözcük Latince fides "güven, sadakat" sözcüğünden türetilmiştir. )

hibe

Arapça whb kökünden gelen hiba(t) هبة z "ihsan etme, bağış, hediye" sözcüğünden alıntıdır. Arapça sözcük Arapça wahaba وهب z "bahşetti, cömertçe verdi" fiilinin fiˁla(t) vezninde masdarıdır.