Nişanyan Sözlük - Çağdaş Türkçenin Etimolojisi Nişanyan Sözlük - Çağdaş Türkçenin Etimolojisi

hünkâr

hülya

Arapça χūlyā veya māliχūlyā خوليا z "melankoli, kara sevda" sözcüğünden alıntıdır. Arapça sözcük Eski Yunanca aynı anlama gelen χolía veya melanχolía χολία z sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Eski Yunanca χolḗ veya melanχolḗ χολή z "kara safra, eski tıbba göre bünyeyi oluşturan dört ana maddeden biri" sözcüğünden türetilmiştir. Yunanca sözcük Hintavrupa Anadilinde yazılı örneği bulunmayan *ghol-ē "sarı şey" biçiminden evrilmiştir. Bu biçim Hintavrupa Anadilinde yazılı örneği bulunmayan *ghel-2 "sararmak, parlamak" kökünden türetilmiştir.

hümanist

Fransızca humaniste "1. antik Yunan ve Latin kültürüne vakıf kimse, 2. insancıl" sözcüğünden alıntıdır. Fransızca sözcük İtalyanca aynı anlama gelen umanista sözcüğünden alıntıdır. (İlk kullanımı: Lodovicio Ariosto (1474-1533), İt. şair.) Bu sözcük Latince humanus "insani" sözcüğünden türetilmiştir. Latince sözcük Latince homo, homin- "«toprağa ait», insan" sözcüğünden +an° ekiyle türetilmiştir. Latince sözcük Latince humus "toprak" sözcüğünden türetilmiştir.

hümayun

Farsça humāyūn همايون z "kutsal, mübarek, padişaha ait" sözcüğünden alıntıdır. Farsça sözcük Farsça ve Orta Farsça humāy هماى z "devlet kuşu" sözcüğünden türetilmiştir. (NOT: Bu sözcük Avesta (Zend) dilinde humayā- "«kutlu», Zerdüşt mitolojisinde Viştasp'ın kızının adı" sözcüğü ile eş kökenlidir. Avestaca sözcük Avesta (Zend) dilinde hu "iyi, kutlu, bahtlı, hayırlı" sözcüğünden türetilmiştir. Avestaca sözcük Hintavrupa Anadilinde aynı anlama gelen yazılı örneği bulunmayan *su- biçiminden evrilmiştir. )

hüner

Farsça ve Orta Farsça hunar هنر z "marifet, erdem" sözcüğünden alıntıdır. Farsça sözcük Avesta (Zend) dilinde hunara- "erkeklik, erdem, virtus" sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Avesta (Zend) dilinde hu- veya hao- "iyi" ve Avesta (Zend) dilinde nar-, nairya- "er, erkek" sözcüklerinin bileşiğidir. (NOT: Avestaca sözcük Hintavrupa Anadilinde aynı anlama gelen yazılı örneği bulunmayan *ner-2 sözcüğünden evrilmiştir. )

hüngür

"ağlama sesi" Ses yansımalı sözcüktür.

hünkâr
Tarihçe (tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler)

[ Yunus Emre, Bütün Şiirleri, 1320 yılından önce]
Mevlānā χuḏāvandīgār bize naẓar kılalı / anuŋ görklü naẓarı göŋlümüz aynasıdur [AşZ, 1502]
imdi χunkār buyursın ki irte [sabah] ava çıkalar hünkâr beğendi [ Andreas Tietze, Tarihi ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugati, 1944]
Bu yemeklerin bazılarının ne kadar makbul oldukları, Hünkâr beğendi, İmam bayıldı. Vezir parmağı gibi isimlerinden belli değil miydi?

Köken

Farsça χond-kār veya χodāvand-gār خواندگار/خوداوندگار z "efendilik-eden, hükümdar, egemen" sözcüğünden alıntıdır. Farsça sözcük Farsça ve Orta Farsça χʷand veya χond "efendi, rabb, yüce kişi" sözcüğünden türetilmiştir. Bu sözcük Orta Farsça aynı anlama gelen χʷadāvand sözcüğünden evrilmiştir. Orta Farsça sözcük Orta Farsça aynı anlama gelen χʷadāy sözcüğünden türetilmiştir.

Daha fazla bilgi için hüda, kâr maddelerine bakınız.

Ek açıklama

Xodāvandīgār "egemenlik-eden" Sasani padişahlarının sıfatlarından biridir. Farsça "kan dökücü" anlamına gelen χun-kār biçimi, siyasi unvan olarak görülemez.

Benzer sözcükler

hüdavend, hüdavendigâr, hünkâr beğendi

Bu maddeye gönderenler

ahund


21.09.2017
hünnap

Arapça ˁnb kökünden gelen ˁunnāb عنّاب z "hünnap ağacı ve meyvesi, zizyphus vulgaris" sözcüğünden alıntıdır. Arapça sözcük Arapça ˁināb عناب z "üzüm" sözcüğü ile eş kökenlidir. (NOT: Bu sözcük Akatça inbu "meyve" sözcüğü ile eş kökenlidir. )

hünsa

Arapça χns̠ kökünden gelen χunṯāˀ خنثاء z "hermafrodit, çift cinsiyetli" sözcüğünden alıntıdır.

hür

Arapça ḥrr kökünden gelen ḥurr حُرّ z "salınmış, azat edilmiş, köle olmayan" sözcüğünden alıntıdır. Arapça sözcük Aramice/Süryanice ḥōr veya ḥawr חוֹר z "1. beyaz giysili, 2. azatlı köle" sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Aramice/Süryanice ḥawar חַוַר z "beyazlık, beyaz" sözcüğünden türetilmiştir.

hürmet

Arapça ḥrm kökünden gelen ḥurma(t) حُرمة z "1. yasak olma, dokunulmazlık, tabu, 2. yasağa uyma, saygı gösterme" sözcüğünden alıntıdır. Arapça sözcük Arapça ḥarama حَرُمَ z "yasakladı" fiilinin fuˁla(t) vezninde masdarıdır.

hürriyet

Arapça ḥrr kökünden gelen ḥurriyya(t) حرّيّة z "köle olmama, azatlık" sözcüğünden alıntıdır. Arapça sözcük Arapça ḥurr حرّ z "köle veya bağımlı olmayan, asil, soylu" sözcüğünün masdarıdır.